การทำงานของตับ และความสัมพันธ์กับโรคอ้วน

หลายคนเคยไปตรวจสุขภาพประจำปีแล้วเจอคำว่า “ไขมันพอกตับ” หรือ “Fatty Liver” อยู่ในผลแล็บ ทั้งที่ตัวเองไม่ได้ดื่มเหล้าดื่มเบียร์เป็นประจำเลยด้วยซ้ำ พอเห็นคำนี้ครั้งแรกก็อาจจะรู้สึกงงอยู่บ้าง เพราะภาพจำของโรคตับที่คุ้นเคยกันมาตลอดคือเรื่องของนักดื่ม แต่ความจริงแล้วมีคนจำนวนไม่น้อยที่ตับมีปัญหาโดยไม่ได้แตะแอลกอฮอล์เลย และหนึ่งในสาเหตุสำคัญที่อยู่เบื้องหลังเรื่องนี้ก็คือน้ำหนักตัวที่สะสมเกินความจำเป็นมาเป็นเวลานาน

ตับ อวัยวะเงียบที่ทำงานหนักอยู่เบื้องหลังตลอดเวลา

ตับเป็นหนึ่งในอวัยวะที่ทำงานหนักที่สุดชิ้นหนึ่งในร่างกาย ทุกวินาทีที่ร่างกายหายใจอยู่ ตับกำลังทำงานหลายอย่างพร้อมกันโดยที่แทบไม่รู้สึกตัวเลย

หน้าที่หลักของตับที่หลายคนอาจไม่เคยรู้

ตับทำหน้าที่กรองเลือดที่ไหลผ่านมาจากลำไส้ กำจัดสารพิษและของเสียต่างๆ ที่ร่างกายไม่ต้องการออกไป นอกจากนี้ตับยังผลิตน้ำดีเพื่อช่วยย่อยไขมันจากอาหารที่รับประทานเข้าไป และยังทำหน้าที่เป็นเหมือนคลังพลังงานสำรอง คอยเก็บน้ำตาลกลูโคสไว้ในรูปของไกลโคเจน พูดง่ายๆ คือน้ำตาลที่ถูกอัดเก็บไว้เป็นก้อนพลังงานสำรอง  แล้วปล่อยออกมาใช้เวลาที่ร่างกายต้องการพลังงานเร่งด่วน

ที่สำคัญไม่แพ้กันคือตับยังสังเคราะห์โปรตีนหลายชนิดที่จำเป็นต่อการแข็งตัวของเลือดและการทำงานของระบบภูมิคุ้มกัน พูดง่ายๆ คือถ้าตับหยุดทำงานแม้เพียงบางส่วน ร่างกายก็จะเริ่มเสียสมดุลในหลายระบบพร้อมกัน

ขีดจำกัดของอวัยวะที่ซ่อมแซมตัวเองเก่ง

สิ่งที่น่าสนใจคือตับเป็นอวัยวะที่มีความสามารถในการซ่อมแซมตัวเองได้ดีมากเมื่อเทียบกับอวัยวะอื่น แต่ความสามารถนี้ก็มีขีดจำกัดเช่นกัน ถ้าตับต้องเผชิญกับภาระหนักต่อเนื่องเป็นเวลานาน โดยเฉพาะการต้องรับมือกับไขมันส่วนเกินที่สะสมอยู่ในเซลล์ตับซ้ำแล้วซ้ำเล่า เซลล์ตับก็จะเริ่มอักเสบ และถ้าปล่อยไว้นานพอ ก็อาจนำไปสู่การเกิดพังผืด เนื้อเยื่อแผลเป็น (ทางการแพทย์เรียกว่า “พังผืด”) ในเนื้อตับ ซึ่งเป็นจุดเริ่มต้นของภาวะตับแข็งที่รักษาให้กลับมาเป็นปกติได้ยากขึ้นเรื่อยๆ

โรคอ้วนเชื่อมโยงกับสุขภาพตับได้อย่างไร

หลายคนอาจสงสัยว่าน้ำหนักตัวที่เกินมา กับตับที่อยู่ลึกเข้าไปในร่างกาย มันเกี่ยวข้องกันตรงไหน ลองมาดูทีละขั้นตอนแบบง่ายๆ กัน

เมื่อไขมันส่วนเกินหาที่อยู่ใหม่ในตับ

เมื่อร่างกายมีไขมันสะสมมากเกินความจำเป็น โดยเฉพาะไขมันที่พอกอยู่บริเวณช่องท้อง หรือที่เรียกกันว่าไขมันในช่องท้อง (Visceral Fat) เซลล์ไขมันเหล่านี้จะเริ่มเก็บไขมันจนเต็มความจุของตัวเอง เมื่อถึงจุดนั้นร่างกายก็จำเป็นต้องหาที่เก็บไขมันส่วนเกินที่เหลือ และตับก็กลายเป็นหนึ่งในอวัยวะที่ถูกเลือกให้รับหน้าที่นี้แทน พอไขมันเริ่มสะสมอยู่ในเซลล์ตับมากขึ้นเรื่อยๆ ก็จะพัฒนาไปเป็นภาวะที่ทางการแพทย์เรียกว่า Non-Alcoholic Fatty Liver Disease หรือ NAFLD ซึ่งหมายถึงภาวะไขมันพอกตับที่ไม่ได้มีสาเหตุมาจากแอลกอฮอล์

ภาวะดื้ออินซูลิน วงจรที่ซ้ำเติมตับให้หนักขึ้น

อีกกลไกหนึ่งที่เชื่อมโยงกันอย่างแนบแน่นคือ ภาวะดื้ออินซูลิน ฮอร์โมนที่ทำหน้าที่เหมือน “กุญแจ” ไขให้น้ำตาลในเลือดเข้าไปในเซลล์  ซึ่งมักพบร่วมกับโรคอ้วนได้บ่อย ปกติแล้วอินซูลินมีหน้าที่ช่วยพาน้ำตาลกลูโคสเข้าสู่เซลล์เพื่อนำไปใช้เป็นพลังงาน แต่เมื่อร่างกายเริ่มดื้อต่ออินซูลิน เซลล์ต่างๆ ก็จะตอบสนองต่อฮอร์โมนตัวนี้ได้ไม่ดีเหมือนเดิม ตับจึงต้องทำงานหนักขึ้นเพื่อควบคุมระดับน้ำตาลในเลือดให้อยู่ในเกณฑ์ปกติ และในกระบวนการนี้เองที่ตับมักจะถูกกระตุ้นให้สร้างและสะสมไขมันเพิ่มขึ้นไปอีกเป็นวงจรที่ซ้อนทับกันไปเรื่อยๆ

การอักเสบเรื้อรังที่มองไม่เห็นด้วยตาเปล่า

นอกจากนี้ไขมันที่สะสมในช่องท้องยังไม่ได้อยู่เฉยๆ แต่สามารถหลั่งสารที่กระตุ้นการอักเสบออกมาได้ตลอดเวลา สารเหล่านี้จะกระจายไปทั่วร่างกายผ่านกระแสเลือด และตับก็เป็นหนึ่งในอวัยวะที่ได้รับผลกระทบโดยตรงจากการอักเสบเล็กๆ ที่มองไม่เห็นด้วยตาเปล่า เป็นการอักเสบระดับต่ำที่เรารู้สึกไม่ได้  ยิ่งการอักเสบสะสมนานเท่าไหร่ ความเสี่ยงที่ภาวะไขมันพอกตับจะพัฒนาไปเป็นภาวะตับอักเสบที่รุนแรงขึ้น หรือที่เรียกว่า NASH (Non-Alcoholic Steatohepatitis) ก็จะยิ่งสูงขึ้นตามไปด้วย

พูดง่ายๆ คือโรคอ้วนไม่ได้ส่งผลแค่เรื่องรูปร่างหรือความมั่นใจภายนอกเท่านั้น แต่กำลังสร้างแรงกดดันให้อวัยวะภายในอย่างตับต้องทำงานหนักขึ้นแบบเงียบๆ อยู่ตลอดเวลา โดยที่หลายคนอาจไม่รู้ตัวด้วยซ้ำว่ากำลังเกิดอะไรขึ้นข้างในร่างกาย

สัญญาณเตือนที่อาจบอกว่าตับกำลังทำงานหนักเกินไป

จุดที่ทำให้ภาวะไขมันพอกตับน่ากังวลคือในระยะแรกๆ มักไม่ค่อยแสดงอาการที่ชัดเจนออกมาให้เห็น หลายคนใช้ชีวิตตามปกติโดยไม่รู้ตัวว่าตับกำลังสะสมไขมันอยู่ภายใน กว่าจะรู้ตัวอีกทีก็มักจะมาจากการตรวจสุขภาพประจำปีที่บังเอิญเจอค่าเอนไซม์ตับ อย่าง AST หรือ ALT สูงกว่าปกติ อย่างไรก็ตาม บางคนอาจสังเกตเห็นความผิดปกติเล็กๆ น้อยๆ ได้บ้าง เช่น 

• รู้สึกอ่อนเพลียง่ายกว่าปกติทั้งที่ไม่ได้ทำงานหนักอะไรเป็นพิเศษ
• รู้สึกแน่นๆ อึดอัดบริเวณใต้ชายโครงด้านขวาซึ่งเป็นตำแหน่งของตับ 

ความรู้สึกเหล่านี้อาจดูเล็กน้อยจนหลายคนมองข้ามไป แต่หากมีน้ำหนักตัวเกินเกณฑ์มาตรฐานอยู่แล้ว และเริ่มรู้สึกถึงอาการเหล่านี้ ก็นับว่าเป็นสัญญาณที่ควรให้ความสำคัญและปรึกษาแพทย์เพื่อตรวจประเมินการทำงานของตับเพิ่มเติม แทนที่จะปล่อยผ่านไป

ดูแลตับให้แข็งแรงได้ ด้วยการเริ่มจากการดูแลน้ำหนักตัว

ภาวะไขมันพอกตับในระยะแรกสามารถกลับมาเป็นปกติได้ หากจัดการที่ต้นเหตุอย่างจริงจัง และต้นเหตุที่ว่านั้นก็คือการควบคุมน้ำหนักตัวให้อยู่ในเกณฑ์ที่เหมาะสม

ลดน้ำหนักอย่างค่อยเป็นค่อยไป

เรื่องแรกที่ควรเน้นย้ำคือการลดน้ำหนักควรทำอย่างค่อยเป็นค่อยไป ไม่ใช่ว่ายิ่งลดเร็วยิ่งดีเสมอไป เพราะการลดน้ำหนักที่รวดเร็วเกินไปในบางกรณีอาจส่งผลกระทบต่อตับได้เช่นกัน การวางแผนลดน้ำหนักในอัตราที่เหมาะสมกับสภาพร่างกายของแต่ละคนจึงเป็นเรื่องที่ควรปรึกษาแพทย์ประกอบการตัดสินใจ

ปรับอาหารการกินให้เป็นมิตรกับตับมากขึ้น

เรื่องของอาหารการกินก็มีบทบาทสำคัญไม่แพ้กัน การลดปริมาณน้ำตาลฟรุกโตสที่มักแฝงอยู่ในเครื่องดื่มหวานๆ และขนมต่างๆ รวมถึงการลดไขมันทรานส์ที่พบในอาหารแปรรูป จะช่วยลดภาระที่ตับต้องรับมือได้มาก ในขณะเดียวกันการเพิ่มผักผลไม้ที่มีกากใยสูง และเลือกโปรตีนคุณภาพดีเข้าไปในมื้ออาหาร ก็ช่วยสนับสนุนการทำงานของตับให้ดีขึ้นได้เช่นกัน

ขยับร่างกายให้มากขึ้นในแต่ละวัน

การออกกำลังกายอย่างสม่ำเสมอก็เป็นอีกปัจจัยที่ช่วยได้จริง มีข้อมูลที่น่าสนใจว่าการออกกำลังกายสามารถช่วยลดไขมันที่สะสมอยู่ในตับได้โดยตรง แม้ว่าน้ำหนักตัวโดยรวมจะยังลดลงไม่มากนักก็ตาม นั่นหมายความว่าการขยับร่างกายให้มากขึ้นในชีวิตประจำวัน ไม่ว่าจะเป็นการเดินเร็ว ปั่นจักรยาน หรือออกกำลังกายรูปแบบที่ทำได้ต่อเนื่อง ล้วนส่งผลดีต่อสุขภาพตับทั้งสิ้น

ติดตามค่าตับอย่างสม่ำเสมอ

สุดท้าย การตรวจสุขภาพและติดตามค่าตับเป็นประจำก็เป็นเรื่องที่ไม่ควรมองข้าม โดยเฉพาะสำหรับผู้ที่มีน้ำหนักเกินเกณฑ์มาตรฐานอยู่แล้ว หรือมีภาวะเบาหวานร่วมด้วย การตรวจค่าตับอย่างน้อยปีละครั้งจะช่วยให้รู้ทันความเปลี่ยนแปลงของร่างกาย และสามารถปรับพฤติกรรมได้ทันท่วงทีก่อนที่ปัญหาจะลุกลามไปมากกว่านี้

เมื่อการดูแลน้ำหนักตัวคือกุญแจสำคัญของสุขภาพตับ

ตับกับโรคอ้วนเป็นเรื่องที่เชื่อมโยงกันอย่างแนบแน่นมากกว่าที่หลายคนคิด น้ำหนักตัวที่เกินมาไม่ได้ส่งผลแค่รูปร่างภายนอกเท่านั้น แต่ยังสร้างภาระให้อวัยวะภายในต้องทำงานหนักขึ้นแบบที่หลายคนอาจไม่ทันสังเกต การดูแลน้ำหนักตัวให้อยู่ในเกณฑ์ที่เหมาะสม ควบคู่ไปกับการปรับพฤติกรรมการกินและการออกกำลังกาย จึงเป็นวิธีที่ตรงจุดในการช่วยลดภาระของตับ และยังส่งผลดีต่อสุขภาพโดยรวมไปพร้อมกันด้วย

สำหรับผู้ที่กำลังสงสัยว่าตัวเองมีความเสี่ยงต่อภาวะไขมันพอกตับหรือไม่ หรือกำลังมองหาแนวทางดูแลน้ำหนักตัวที่เหมาะกับสภาพร่างกายของตัวเอง การปรึกษาแพทย์เพื่อตรวจประเมินและวางแผนดูแลสุขภาพอย่างเหมาะสมเป็นจุดเริ่มต้นที่ดีเสมอ ลองพิจารณาดูว่าตรวจค่าตับครั้งล่าสุดเมื่อไหร่ และผลออกมาเป็นอย่างไร อาจถึงเวลาที่ควรให้ความสำคัญกับอวัยวะเงียบๆ ชิ้นนี้มากขึ้นอีกสักหน่อย